Bosh sahifaga qaytish

Biznesni tashkil etish

15.08.2018

Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish, uning qonuniy-me'yoriy asoslarini mustahkamlashga qaratilgan iqtisodiy islohatlar dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu masala O`zbekiston hukumatining iqtisodiyot sohasida amalga oshirayotgan islohatlarida eng ustivor, davlat siyosati darajasida ko`tarilgan masalalardan biri bo`lib, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning jadal rivojlanishini har tomonlama qo`llab-quvvatlash, shu asosda aholining bandligi va farovonligini oshirish muammolarini hal etishdan iborat.

Kichik biznesni rivojlantirish asosida bir qator ijtimoiy-iqtisodiy vazifalar hal etilishi nazarda tutiladi.

Birinchidan, jahon tajribasi shuni ko`rsatadiki, kichik biznes ichki bozorni zarur tovar va xizmatlar bilan to`ldiradigan, iqtisodiyotning tarkibiy negizini belgilab beradigan eng muhim sektor hisoblanadi, shuningdek, aholini ish bilan ta'minlashda, uning daromadlarini oshirishda eng asosiy omil va manba bo`lib xizmat qiladi.

Ikkinchidan, hozirgi sharoitda jahon va mintaqaviy bozorlarda raqobat keskinlashib borayotgani hammaga ayon. Aynan kichik biznes o`zining harakatchanligi, kam sarmoya talab qilishi hisobidan ishlab chiqarishni yengilroq va tez modernizatsiya qilish, ishlab chiqarilayotgan mahsulot turlarini yangilash imkoniyatiga ega ekani va shu tariqa bozor kon'yunkturasining o`zgaruvchan talablariga yaxshi moslasha olishi bilan e'tiborlidir.

Uchinchidan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik o`sishi bilan mamlakat tayanchi va suyanchi bo`lgan mulkdorlar o`rta sinfini shakllantirish vazifasi bevosita hal etiladi. Umuman aytganda, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik bugungi kunda aholi bandligini ta'minlaydigan va uning asosiy daromad manbai bo`lgan muhim bug`in hisoblanmoqda.

Shu jihatdan, respublikamizning bozor iqtisodiyotiga o`tishi sharoitida iqtisodiyotning ijtimoiy yo`naltirilishini kuchaytirish, ishlab chiqarishni iste'molchilar talablari asosida amalga oshirish va tashkil etish hamda fuqarolarni tadbirkorlik bilan shug`ullanishlariga keng yo`l ochib berish, ularning mavjud imkoniyatlardan to`la foydalanishi, yuqori samara, tashabbus va tashkilotchilik asosida tadbirkorlik faoliyatini olib borishlariga katta e'tibor qaratilayapti.

Tadbirkorlarimiz oldilariga qo`ygan yuksak maqsadlariga erishishda bir qator muammolarga duch kelmoqdaki, bu - qonuniyatlari darajasida to`la anglamaslik, biznesni tashkil etish, rejalashtirish, moliyalashtirish, soliqqa tortish va boshqarishda kerakli bilim hamda ko`nikmaga ega emasliklarida namoyon bo`lmoqda. Bu esa albatta, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakatimizda sust rivojlanishini asosiy sabablaridan biridir.

 

NIMA UCHUN AYNAN TADBIRKORLIK?

 

Iqtisodiyot fanida tadbirkorlik faoliyatiga doir dastlabki tadqiqotlar XVIII asrda R. Kontilon, A. Tyurgo, F. Kene, A. Smit va J.B. Sei asarlarida amalga oshirila boshlandi. Biroq hozirga qadar jamoatchilik fikrida `tadbirkorlik` tushunchasining ko`p ma'noliligi saqlanib qolmoqda. Ilmiy adabiyotda ushbu tushuncha haqida ko`pincha bu favkulodda hodisaning iqtisodiy, tashkiliy va ruhiy tavsiflari to`plamidan iborat har xil tasavvurlar mavjud.

Xorijiy adabiyotlarda biznes ta'rifini ko`p turlari mavjuddir. Inson jamiyatining butun rivojlanish tarixi u yoki bu jihatdan doimo biznes bilan bog`liq bo`lgan.

Dastlabki bosqichlarda tadbirkorlikning eng muhim alomati biron bir shaxs-tadbirkor faoliyatining foydali yoki zararligini belgilovchi noaniqlik omili hisoblangan. Tadbirkorlikning ijtimoiy-iqtisodiy vazifasi turli bozorlarda talab bilan taklif orasida muvozanat o`rnatishga doir takomillik faoliyatidan iborat deb tan olingan.

Keyinchalik `sarmoya egasi` va `Tadbirkor` tushunchalari bir-biridan farklana boshlandi. Tadbirkor sarmoyaning muomalada yuritishni, ko`payib borishini ta'minlaydi va bu borada u venchur sarmoyador, ya'ni jalb qilingan moliyaviy mablag`larni ustalik bilan tasarruf etuvchi shaxs sifatida ishni yuritib yuborishga o`z g`oyalari, bilimi va ko`nikmalarini tadbiq qilib, ko`p foyda olish maqsadida o`sha mablag`larni tavakkali ishlarga sarflaydi.

O`zbekistonda va MDHda biznes haqidagi makolalar, adabiyotlar 60-yillarning o`rtalarida paydo buldi. Xususiy mulkchilik esa o`sha davrda bizning mafkuramiz uchun butunlay yot narsa edi. Lekin bizda biznesni fan tarikasida o`rganish faqatgina 90-yillarning boshlarida bozor munosabatlariga asta-syokin o`tish bilan boshlanadi.

`Biznes` - so`zi inglizcha so`z bo`lib, u tadbirkorlik faoliyati yoki boshqacha so`z bilan aytganda kishilarni foyda olishga qaratilgan tadbirkorlik faoliyatidir.

Xorijiy adabiyotlarda biznes ta'rifini ko`p turlari mavjuddir. Inson jamiyatining butun rivojlanish tarixi u yoki bu jihatdan doimo biznes bilan bog`liq bo`lgan.

Biznesmen (tadbirkor) so`zi birinchi marotaba Angliya iqtisodiyotida XVIII asrda paydo bo`lib, u `Mulk egasi` degan ma'noni bildiradi. Jumladan, Adam Smit tadbirkorni mulk egasi sifatida ta'riflab, uni foyda olish uchun qandaydir tijorat g`oyasini amalga oshirish maqsadida iqtisodiy tavakkalchilikka boradigan kishidir, - deb ta'kidlaydi. Tadbirkorni o`zi, o`z ishini rejalashtiradi, ishlab chiqarishni tashkil etadi, mahsulotni sotadi va olgan daromadiga o`zi xo`jayinlik qiladi.

Biznes - bu avvalo ishlab chiqarishni tashkil etish, iqtisodiy faoliyat va munosabatlar, hayotni o`zi so`ngra esa pul ishlash demakdir. Biznes- bu xorijiy so`zdir. U butun dunyo bo`yicha tarqalgandir, undan barcha mamlakatlarda foydalanadilar. O`zbek tilida esa biznes so`zi tadbirkorlik, biznesmen esa tadbirkor demakdir. O`zbekcha so`z xorijiy so`zga to`g`ri keladi, lekin unga qo`shimcha ma'no xam beradi. Bu so`zlarni ortida `ish` ya'ni ish bilan shug`ullanish yoki korxona tashkil qilish yetadi. Shunday qilib, biznes - bu korxona tashkil qilish demakdir (sanoat korxonasi, savdo do`koni, xizmat ko`rsatish korxonasi, auditorlik kontorasi, advokat idorasi, bank va x.k.). Demak, biznes bu yo`q narsadan pul qilish emas, balki murakkab ishlab chiqarishni yoki xizmat ko`rsatishni tashkil etish demakdir. Tadbirkorlik - bu doimo o`z ishining fidoiysi, bilimdonidir. Tadbirkorlik uchun o`qish kerak, nafaqat dastlabki paytlarda, balki tadbirkor bir umir o`qishi, izlanishda bo`lishi kerak.

Tadbirkorlik bozor iqtisodiyotiga xos iqtisodiy faoliyatdir. Boshqacha aytganda, u muayyan ijtimoiy-iqtisodiy natijaga erishish maqsadida tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish va ayirboshlashni tashkil etish bo`yicha mulkdorlarning yoki ular vakillarining ongli va maqsadli iqtisodiy faoliyatidir.

`Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to`g`risida`gi O`zbekiston Respublikasi Qonunida tadbirkorlik faoliyati tushunchasiga quyidagicha ta'rif berilgan: `Tadbirkorlik faoliyati (tadbirkorlik) - tadbirkorlik faoliyati sub'yektlari tomonidan qonun xujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan, tavakkal qilib va o`z mulkiy javobgarligi ostida daromad (foyda) olishga qaratilgan tashabbuskor faoliyat` .

Tadbirkorlikning mohiyati quyidagilar orqali yanada oydinlashadi:

Birinchidan, tadbirkorlikning sub'yekti kim bo`lishi mumkin. Qonunchilikka muvofik balog`at yoshiga yetgan xar bir fukaro o`z mulki asosida yoki mulk egasining vakolati asosida o`z ixtiyer etgan qonunga zid bo`lmagan faoliyat turi bilan shug`ullanishi mumkin.

Ikkinchidan, yuqoridagi ta'rifda tadbirkorlikning yana bir tomoni mazmuni ifoda etilgan bo`lib, u mazmunan boy, xilma xil ko`rinishiga ega. Tadbirkorlik faoliyatini tanlash, uni tashkil etish va rivojlantirish mohiyat jihatidan davlat, jamiyat ahamiyatiga molik ish bo`lmasdan, balki erkin tanlanadigan faoliyatdir.

Tadbirkorlik faoliyatining uch turi va unga mos ravishda tadbirkorlarning 3 guruhini alohida ko`rsatish mumkin:

yangi tovar yoki xizmat loyihasini tashkil etish. Tadbirkorlikning bu turi bilan intellektual mulk egalari innovatsiya tadbirkorlari shug`ullanadi.

tovar ishlab chiqarishni tashkil etish bilan shug`ullanuvchi tadbirkorlar.

tovarni sotish, qayta sotish va tijorat ishlarini tashkil etish bilan shug`ullanuvchi tadbirkorlar.

Uchinchidan, maqsad jihatidan tadbirkorlikning ikki to`rini:

a) foyda olishni, iqtisodiy samaraga erishishni maqsad kilgan;

b) ijtimoiy samaraga (masalan, tabiat muhofazasi, yosh avlod tarbiyasi, sog`liqni saqlash) erishishni maqsad kilgan turlarini ajratish mumkin.

Tadbirkorlarga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat:

Shug`ullanayotgan soha bo`yicha ilm, bilimga egaligi.

Tavakkalchilikka asoslangan qarorlar qabul qilish bo`yicha tashabbuskorlik qobiliyati.

Iqtisodiy jarayonlarni chuqur fikrlay olish.

Qonunlarga itoatkorligi.

Innovatsiyachilikning faolligi.

Maqsad sari intiluvchanlik.

Tashkilotchilik.

Tejamkor bo`lishi.

O`z so`zining ustidan chiqish.

Ruhiy poklik va halolligi.

O`z jamoasi uchun kurashuvchanlik.

Tadbirkorlikni rivojlantirish uchun quyidagi shart-sharoitlar talab etiladi:

Mulk munosabatlarining uyg`unlashuvi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mulkiy munosabatlar uch jihat bilan belgilanadi: -

egalik qilish, ya'ni mulk egasi sifatida mulkka to`la xukumronlik qilish: sotish, ijaraga berish, hadya etish;

foydalanib turish, ya'ni mulk egasining nazorati asosida ma'lum shart va to`lov evaziga mulkdan vaqtincha foydalanish;

operativ tezkor boshqarishni, yangi mulk egasining nazorati ostida resurslarni taqsimlash va ishlab chiqarishni tashkil etish bo`yicha mulkni boshqarish huquqini joriy etish.

Tadbirkorlarga o`z qobiliyatini to`la namoyon etish uchun quyidagi iqtisodiy erkinliklarning berilishi.

mahsulot assortimenti turlarini ava ishlab chiqarish usulini tanlash erkinligi;

hamkorlarni mustaqil tanlash;

mablag`larni qonunga zid bo`lmagan sohalarga mustaqil sarflash erkinligi va x.k.;

Bozorning ochiqligi, ya'ni tovarlar, sarmoyalar, ma'lumotlar, ish kuchi, xom-ashyo harakati uchun sun'iy g`oyalarning yo`qligi.

Bozor infratuzilmasining mavjudligi.

Bunga quyidagilar kiradi:

tijorat banklari;

tovar, fond, mehnat, valyuta birjalari;

tijorat tavakkalchiligi va mulk sug`urtasi;

ma'lumot va reklama manbalari, ommaviy axborot vositalari, aloqa vositalari;

ekspert byurolari, sertifikat markazlari, bojxonalar, soliq nazorati tashkilotlari, arbitrajlar va x.k.

Tadbirkorlik uchun huquqiy kafolatning mavjudligi, ya'ni tadbirkorlikni himoyalovchi qonunchilikning mavjudligi.

Yangi korxonalarga kadrlar tayyorlash, kredit olish, soliq to`lash, tabiiy boyliklardan foydalanish bo`yicha davlat tomonidan berilgan imtiyozlar va x.k.

Tadbirkor nimalarni bilishi va qilishi kerak? U eng avvalo, tadbirkorlik faoliyatini qanday amalga oshirishni, qanday sharoitda amaliy harakat qilishni, tadbirkor oldida uchraydigan to`siqlarni hal qilish yo`llarini va qanday yutuqlarga erishishni bilishi kerak. Tadbirkor - ishlab chiqarishni tashkil etishni, xamda mahsulotni sotishni bilishi kerak. U bozor munosabatlari sharoitida yuzaga keladigan aniq sharoitlarni baholashni va to`g`ri yo`l tanlashni bilishi kerak. Xech kim, xech kachon tadbirkorga nima qilishni o`rgatmaydi va og`ir paytlarda yordamga kelmaydi. Xar bir tadbirkor faqat o`z kuchiga, bilimiga va zakovatiga ishonishi va suyanishi lozim.

Biznesni muvaffaqiyatli olib borishga ko`maklashuvchi tadbirkorlikning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:

1. Mulk sohibi bo`lish. Tadbirkorlar resurslar yoki mahsulotlarning egasi bo`lishi kerak. Ular o`z mulkiga tayanib yoki o`zga mulkini ijaraga olib ishlaydi.

2. Foyda olishga intilish. Tadbirkorning boyishdan iborat iqtisodiy maifaati bo`lib, unga foyda olish orqali erishiladi.

3. Iqtisodiy erkinlik. Tadbirkor bozorga qarab nimani, qancha, qanday texnologiyada ishlab chiqarishni, yaratilgan tovarni kimga, qachon va necha pulga sotishni, qaysi bank bilan aloqa qilishni, o`ziga sherik topishni, xullas, har qanday iqtisodiy faoliyatni hech bir toifasiz, o`z bilganicha amalga oshiradi.

4. Iqtisodiy mas'uliyat. Tadbirkor mas'uliyatni o`z zimmasiga olib, ko`rgan foyda-zarariga o`zi javob beradi.

5. Iqtisodiy tavakkalchilik. Tadbirkor tavakkal qilib, `yo ustidan, yo ostidan` degan qabilida ish tutadi, iqtisodiy xavf-xatarni zimmasiga olib, chuv tushib qolishdan qo`rqmaydi.

Qonun-qoidalarga rioya qilish. Tadbirkor sa'y-harakatlarining o`z qoidalari bor, ularga itoat qilish ham farz ham qarz hisoblanadi.

Raqobat ko`rashida qatnashish. Tadbirkor har doim boshqalar bilan `kim o`zadi` qoidasiga ko`ra bellashuvi shart.

Tadbirkorlik siri. Biznes ishida texnologiya, yangi tovar yaratish, bozor topish, narx belgilash, kontrakt tuzish va boshqalar sir saqlanadi.

Halollik bilan ish yuritish. Tadbirkorlik halol yo`l bilan pul topishga asoslanish zarur. qalloblik, g`irromlik va aldamchilik uning tabiatiga zid. Masalan, Hazrati Muhammad (s.a.v.) odamlarga `halol yo`l bilan nafaqa topinglar` deb marhamat qilganlar. Shu sababli `halol top` degan qoida tadbirkorlikka ham xos bo`lgan.

O`zbekiston qonunlariga ko`ra tovar ishlab chiqaruvchilar iste'molchilarning tovar sifatiga bo`lgan talabini qondirishi, tovar sifatini kafolatlashi shart. Davlat shu qonunlar ijrosini nazorat qiladi.

`Davlat iste'molchilarning tovar (ish, xizmat) sotib olish va undan foydalanish chog`idagi huquqlari hamda qonun bilan qo`riqlanadigan manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi`.

Nufuz (imij)ga ega bo`lish. Nufuz halq orasida, tadbirkorlar doirasida obro`-etiborli bo`lishni bildiradi. Tadbirkor o`z sha'nini avaylashi, firma nomini e'zozlab, unga dog` tushirmasligi, yaxshi nom chiqarishi shart.

Tadbirkorlikda o`z-o`zini boshqarish tartibi bor. Davlat firma ishiga aralashmaydi, balki iqtisodiy siyosati bilan tadbirkorlarga ko`maklashadi, qonunlar orqali tadbirkorlik uchun sharoit yaratadi. Masalan, O`zbekiston Respublikasining qonunlariga ko`ra davlat tadbirkorlikni qo`llab-quvvatlaydi, tadbirkorlar mulkinipg daxlsizligiii ta'minlaydi.

Bozor iqtisodiyotining turli mulk shakllariga asoslanishini tadbirkorlikda yaqqol ko`rish mumkin. Insonga naf keltiruvchi har qanday ne'matlar albatta kimningdir mulki. Faqat hech kimga kerak bo`lmagan narsaning egasi yo`q. Bozor iqtisodiyoti kerakli narsani yaratib, uni bozor orqali iste'mol etishga asoslanar ekan, u albatta mulkchilikni talab qiladi.

Mulk moddiy va maishiy boyliklarni qonuniy ravishda va belgilangan tartibda kishilar tomonidai o`zlashtirish shaklidir.

O`zlashtirish tartibini mulkiy huquq belgilaydi, u kimning mulkdor bo`lishi, mulkdan, foydalanish qoidalari, mulkni davlat tomonidan kafolatlash kabilarni belgilab qo`yadi. O`zbekistondagi mulk Respublika Konstitutsiyasi va `Mulkchilik to`g`risida`gi qonunga binoan boshqariladi.

Tadbirkorlar mulkiy munosabatning sub'yekti, ya'ni ishtirokchisi bo`ladilar. Ular mulk qilib o`zlashtiradigan narsalar yer, bino, inshoat, asbob-uskunalar, mashina-mexanizmlar, yaratilgan tovarlar, ilmiy g`oyalar, loyihalar, tovar belgilari va boshqalardan iborat. Bular mulkiy munosabatlarning ob'yektidir. Mulkning uch bosqichi bor:

a) egalik qilish;

b) foydalanish (ishlatish);

v) tasarruf etish.

Ularning yaxlitligi mulkchilikni yaratadi. Tadbirkorlarning mulkiy maqomi ikki yoqlama bo`lib, birinchidan, ular o`z mulkiga tayanib ish yuritadilar, ya'ni moddiy resurslar va yaratilgan tovarlar ularning o`ziniki. Ikkinchidan, ular o`zgalar mulkini ijaraga olib ham faoliyat yuritadilar, bunda mulkka vaqtinchalik egalik qiladilar va mulkdan foydalanadilar, ammo uni tasarruf etib xo`jayinlik qila olmaydilar. Baribir, har ikki holda ham yaratilgan tovarlarning egasi tadbirkor bo`lib qolaveradi. Tadbirkor o`z mulkidan naf ko`rishi shart, shundagina uning iqtisodiy manfaati yuzaga chiqadi. Tadbirkor o`z mulkini ishlatib foyda topadi, o`z mulkini qimmatiga sotib, daromad ko`radi, o`z mulkiga tayanib mehnat qiladi va shu yo`l bilan pul topadi va, nihoyat, u o`z mulkini merosga qoldiradi yoki xayr-ehson yo`lida hadya qiladi. Mulkni qanday ishlatishni tadbirkor o`zi hal qiladi, ya'ni buning eng maqbul yo`lini o`zi tanlab oladi. Tadbirkor o`z mulkidan naf ko`rgani uchun mulkiy mas'uliyatni, ya'ni mulkni oqilona ishlatish javobgarligini zimmasiga oladi.

Tadbirkorlik turli mulk shakllari doirasida yuz beradi va qonunga qarab uning turlari yuzaga keladi. Bozor iqtisodiyotida hususiy mulk yetakchi mavqyeda turadi.

Xususiy mulk ayrim kishilarga tegishli va ularga naf keltiruvchi mulkdir.

Xususiy mulkka qarab xususiy tadbirkorlik mavjud bo`ladi. Xususiy mulkning o`zi ikki ko`rinishga ega:

Yakka xususiy mulk - bu yakka shaxsnnng mulki, shu mulkka: asoslangan korxona yakka shaxsga tegishli korxona hisoblanadi. Ayrim mulkdorga qarashli, lekin ishchilarni yollab ishlatadigan yoki mulkdorning shaxsan o`zi va oila a'zolari ishlaydigan korxonalar ham bo`ladi.

Guruhiy - korporativ xususiy mulk - bu ma'lum maqsadni ko`zlab o`zaro birlashgan mulk sohiblarining xususiy mulki. Bu mulkni har bir sohib alohida emas, balki birgalikda o`zlashtiradi. Uning namunasi korporatsiyalar bo`lib, ular amalda hissadorlar jamiyati shaklida faoliyat ko`rsatadi. Tadbirkorlik ishi korporatsiya doirasida amalga oshadi.

Barcha masalalarni yechishda tadbirkorlik asosiy yondashuv sifatida ko`rilayotgan joyda alohida shaxslarning ham, butun jamiyatning ham taraqqiyoti sezilarli darajada tezlashadi.

Tadbirkorlik iqtisodiy rivojlanishni harakatga keltiruvchi omil bo`lgani tufayli, dunyoqarashga ham, boshqaruv faoliyatiga ham ishbilarmonlik yondashuvini tatbiq etish orqali alohida shaxslar ham, butun jamiyat ham farovon hayot sari o`z harakatlarini tezlashtirishlari mumkin.

Alohida shaxslar va butun jamiyatning maqsadlari. Maqsadlarni qo`yish va ularga erishish bo`yicha qilinadigan keyingi ishlar jamiyatning yetukligi va mas'uliyatliligining belgisidir, xuddi shuningdek, alohida shaxslar yetukligining belgisi hamdir. Odamlar iqtisodiy hayotda o`zlari uchun qanday maqsadlar qo`yishadi? Va bu maqsadlarga qanchalik muvaffaqiyat bilan erishiladi? Quyida mana shu savollar muhokama etiladi.

To`liq hajmli iqtisodiyot - bu odamlar o`z iqtisodiyoti uchun qo`yadigan eng muhim maqsadlardan biridir. Biz mavjud bo`lgan ishlab chiqarish resurslari - mehnat, sarmoya, tabiiy resurslardan to`laqonli foydalanishni, hamda bu resurslardan samarali foydalanishni xohlaymiz.

Qay darajada biz to`liq bandlik va to`liq hajmli ishlab chiqarish maqsadlariga erishayapmiz? Aslida, millat mehnatga layoqatli va ishlashni xohlaydigan 100% erkak va ayollar doimiy asosda ish bilan ta'minlanishini kuta olmaydi. Ma'lum miqdorda - taxminan mehnatga layoqatli aholining 2% dan 5% gacha qismi doimo ishsiz bo`ladi. Ammo lekin millionlab odamlar hech qanday zaruratsiz ishsizlar toifasiga mansub bo`lsa, bu ular o`z mamlakatining farovonligiga foydali hissa qo`shmayotganligi va ishlab pul topmayotganliklarini bildiradi. Shu sababdan, to`liq bandlik hamda mehnatning yuqori samaradorligini taqozo etuvchi to`liq hajmli ishlab chiqarish maqsadi, bizning iqtisodiyotimiz uchun eng muhim maqsadlardan biridir.

Barqaror o`sish - bu ikkinchi muhim maqsaddir. Biz iqtisodiyotimiz yildan yilga yanada kattaroq va yaxshiroq bo`lishini xohlaymiz. Biz o`zimizning tovarlar va xizmatlar milliy ishlab chiqarilishini son jihatdan yalpi milliy mahsulot (YAMM) degan statistik ko`rsatkichining o`zgarishini ko`zatib baholaymiz. Iqtisodiy o`sish - bu aholi jon boshiga to`g`ri keladigan YAMM (aholi soniga bo`lingan umumiy YAMM)ning doimiy ko`payishidir. Biz ish faolligi qandaydir pastga tushishlarsiz yoki narxlarning tez o`sishisiz (inflyatsiyasiz), yoki ishsizlik oshmasdan, YAMM nisbatan doimiy sur'atlar bilan yiliga 4% dan 5% gacha o`sishiga erishish uchun intilamiz.

Ishlab chiqarish, bandlik va YAMMning o`sishi - bu ko`rsatkichlarning barchasi juda yaxshi o`lchanadi. Lekin biz ayrim boshqa iqtisodiy maqsadlarni ko`rib chiqishga o`tganimizda, ular to`g`risida biz umumiyroq yondashuvlardan kelib chiqib, fikrlashimiz lozim.

Tanlov erkinligi - bu deyarli har bir odam maqsadlar ro`yxatining birinchi qatoriga qo`yadigan maqsaddir. Lekin aniq terminlarda bu nimani bildiradi? Iqtisodchilar, tanlov erkinligi iste'molchilar, xodimlar va biznes uchun muhimligini ta'kidlashadi.

Iste'molchining tanlov erkinligi - iste'molchilar faqatgina o`z ehtiyojlari va xohishlariga asoslanib, juda keng doiradagi muqobil tovarlardan, o`zlari sotib olishni xohlagan tovarlarni tanlab olishlari mumkinligini bildiradi. Iste'molchiga - `Siz o`zingiz xohlagan har qanday razmerli va rangli shlyapani egasi bo`lishingiz mumkin, lekin bu shlyapa o`rta razmerda va qora rangli bo`lishi shart!` - deb gapiriladigan tizim bizni mutlaqo qoniqtirmaydi.

Kasbiy faoliyatni tanlash erkinligi - iqtisodiy erkinlikning muhim tomonidir. Erkaklar va ayollar havas bilan bajariladigan va ayni vaqtda shundan munosib ish haqi hamda shaxsiy qoniqish olinadigan ishni tanlash imkoniyatiga ega bo`lishni xohlaydilar. Va nihoyat, `erkin tadbirkorlik`ning muhimligi to`g`risidagi gaplarni tez-tez eshitib turamiz. Bu - tanlash erkinligining muhim jihatidir. Bu odamlarga o`z bizneslarini erkin tashkil etish va, natijada foyda ko`rish uchun, ishlab chiqarish omillaridan qulay tarzda foydalanish imkoniyatini beradi. Zamonaviy iqtisodiyot tizimi erkinlikning mana shu xususiy turi poydevoriga qurilgan.

Imkoniyatlar tengligi - yana bir maqsad. Bu tanlash erkinligi bilan o`zviy bog`liq, chunki barcha odamlar taxminan teng darajadagi erkinlikka - iste'molchi, xodim va tadbirkor sifatida o`z huquqlarini amalga oshirish erkinligiga ega bo`lishlari lozimligini ta'kidlaydi.

Iqtisodiy xavfsizlik maqsadi - bizning iqtisodiy jamiyatimiz a'zolari munosib oziq-ovqat, kiyim, turar joy va boshqa zarur narsalar olishga yetarli miqdorda pulga ega bo`lishlariga intilishimizni bildiradi. Kambag`allikning keng tarqalishi nafaqat bizning odamlar uchun iqtisodiy xavfsizlik maqsadiga erishishga o`rinishimiz bekorga ketganidan dalolat beradi, balki jamiyatda iqtisodiy adolat maqsadiga erishish imkoniyati to`g`risida ham jiddiy savolni ko`taradi. Iqtisodiy hayotda betaraflik va adolat tushunchalarining talqiniga har kim ham qo`shilavermaydi, lekin deyarli barcha bu maqsad qo`yilishi va unga erishishga qaratilgan ishlar bajarilishi muhimligini tushunishadi.

Yana bir muhim iqtisodiy maqsad borki, u bir mamlakatning davlat chegaralari bilan cheklanib qolmay, boshqa mamlakatlarga ham tarqaladi. Bu - halqaro muvozanat (balans) maqsadi. Biz tashqi savdo va halqaro to`lovlar sohalarida mustahkam va muvozanatga keltirilgan aloqalarni saqlab turishni xohlaymiz. Bu maqsadga erisha olmaslik, nafaqat mamlakat ichkarisi va xorijda jiddiy iqtisodiy muammolar tug`dirishi mumkin, balki tinchlikka xavf tug`diradigan halqaro keskinlikning oshish ehtimoli ko`payishiga olib kelishi mumkin.

Hozirgi vaqtda iqtisodiyotning xususiy sektorida tadbirkorlik, asosiy iqtisodiy vazifalarni amalga oshirganda, davlat sektoriga nisbatan yuqoriroq samaradorlik va mehnat unumdorligini ta'minlaydi degan tushuncha butun dunyoda qabul qilingan. Milliy farovonlikning asosiy qismi korxonalar faoliyatining natijasi sifatida shakllanadi:

1. Tovarlar va xizmatlar. Korxonaning asosiy iqtisodiy vazifasi odamlar manfaatdor bo`lgan tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish va tarqatishdir. Tadbirkorlar ham iste'molchilar talabini aniqlab beruvchi, ham shu talabni qondirish uchun barcha zarur narsalarni bajaruvchi rolni ijro etishadi.

2. Bandlik. Korxonalar `haqiqiy` ish o`rinlarining asosiy ijodkorlaridir, ya'ni ishlashga muhtoj va ishlashni xohlaydigan odamlarning bandligini ta'minlaydilar. Haq to`lanadigan bandlik darajasi - milliy farovonlikning o`ta muhim ko`rsatkichidir.

3. Daromad. Korxona tomonidan ish o`rinlarini barpo etish orqali, ishchilarning ish haqi va xizmatchilarning maoshlari, foydalar va soliqlar shaklida, uning aksiyadorlarining daromad bazasi mavjudligi ta'minlanadi.

. Ishchilar va xizmatchilarnig ish haqi, foydalar. Ish haqi va foydalar olish imkoniyatini taqdim etish masalasi, soliqlar to`lash va daromad (soliqlar to`langandan keyingi daromad)ni iste'mol qilish fondiga va moliyaviy mablag`larni iste'molchilari jamg`arma fondiga (investitsiya sarmoyasi) ko`chirish nuqtai nazaridan, biznes tomonidan yechiladigan o`ta muhim masaladir.

4. Soliqlar. Alohida (jismoniy) shaxslar va korxonalardan soliq undirmasdan, davlat muassasalari va xizmatlarining faoliyat yuritishini iloji bo`lmas edi.

5. Soliqlar to`langandan keyingi daromad. Boshqacha aytganda, korxona ixtiyorida qoladigan daromad, deb nomlanadigan bu daromad, soliqlar to`langandan keyin hosil bo`ladi va iste'mol tovarlari xarid qilishga hamda jamg`armalar to`plashga sarflanishi mumkin.

5.1. Iste'mol maqsadlariga xarajat qilish. Pul mablag`larini iste'mol maqsadlariga sarflash, nafaqat asosiy ehtiyojlarni qondirish uchun, balki tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarilishini rag`batlantirishga qaratilgan talabni shakllantirish uchun ham zarurdir.

5.2. Shaxsiy jamg`armalar. Shaxsiy jamg`armalar - bu bevosita iste'mol qilish bilan bog`liq xarajatlarga sarflanmaydigan daromad.

6. Ishlab chiqarish jamg`armalariga sarmoyalar. Korxona sarmoyalarni zahiralar, taqsimlanmagan foyda, qarz orqali yoki korxona aktivlarini sotish yo`li bilan moliyalashtiradi.Foyda ko`rmay ishlaydigan korxonalar uchun esa, bu manbalardan foydalanish cheklangan bo`ladi. Korxona ishlab chiqarish quvvatlarini ko`paytirish: yangi texnologiyalar, modernizatsiyalash va ishlab chiqarish aktivlarini kengaytirish uchun investitsiya sarmoyasiga muhtoj bo`ladi.

7. Milliy farovonlik. Bizlarning ehtiyojlarimizni qondirish uchun zarur bo`lgan ishlab chiqarish vositalari, savdo va jamoat xizmatlari hamda texnologik `nou-xau`larning salmoqli qismi korxonalar faoliyatidan kelib chiqadi, ya'ni xususiy egalikda bo`lgan resurslarning iqtisodiy rivojlanishi natijasida paydo bo`ladi.

Odatda tadbirkor oldida quyidagi savollar ko`ndalang turadi:

■ nima ishlab chiqarilishi kerak?

Jami ishlab chiqariladigan tovarlar va xizmatlarning 2/3 qismi iste'mol tovarlari sektoriga jamlanganligi sababli, bunday tovarlar va xizmatlarning iste'molchilari nima ishlab chiqarish kerakligini belgilaydigan guruhni tashkil etadi.

■ bu kimlar uchun ishlab chiqarilishi kerak?

Iqtisodiyotda `Kimlar uchun?` degan savol, odatda ishlab chiqarish omillari (resurslari)dan tayyorlangan mahsulotni sotib olish uchun eng ko`p pulga ega bo`lgan birovni belgilaydi. Umuman aytganda, eng ko`p puldorlar bu - gullab-yashnayotgan korxonalar egalari (iste'molchilar ularning tovarlari va xizmatlarini olishni xohlaydilar) va (yoki) kasbiy faoliyatiga katta talab bor (korxonalar ularning ko`nikmalari, malakalariga ehtiyoj sezadi) bo`ladiganlardir.

■ bu qanday ishlab chiqariladi?

Bu savolga javob, iste'molchining ehtiyojlarini inobatga olgan holda, beriladi va korxonalar bilan iste'molchilarning o`zaro harakat qilishi orqali erishiladi. Masalan, `Rolls-Roys` - juda katta qunt bilan tayyorlanadigan va shu sababdan, ancha uzoq vaqt xizmat qiladigan, dabdabali mashina. Lekin ko`pchilik iste'molchilar `Rolls-Roys`ga ega bo`lishni o`zlariga ep ko`ra olmaydilar. Tadbirkorlar buni anglashadi va o`zlariga `Rolls-Roys` sotib olishga qurbi yetmaydigan odamlar istagini qondirish uchun, ishonchliligi pastroq mashinalarni arzonroq narxlarda sotishadi.

Bu uchta savolga qanday javob berilishi to`g`risida gapirganda, bu holatlarning har birida bozor qanday faoliyat yuritishini ta'kidlash muhimdir. Masalan, ayrim ishlab chiqarilayotgan tovarlarni iste'molchi xarid qilmasa, bu ularni ishlab chiqarishni to`xtatish haqida biznesga signaldir (nima ishlab chiqarilishi kerak?). Agar iste'molchilar tovarning yuqori sifatga ega bo`lishiga qaramasdan u uchun belgilangan narxni to`lashmasa, ishlab chiqaruvchi, tovar sifati biroz pasayishi evaziga bo`lsa ham, uning narxini kamaytirish yo`lini topishga majburdir (qanday ishlab chiqarish?). Natijalari katta talabga sazovor bo`lgan kasbiy faoliyat bilan shug`ullanishga, yoki shuningdek, katta talabga ega bo`lgan tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish bo`yicha biznesni barpo etishga qaror qilgan odamlar, yalpi tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish hajmining kattaroq qismini olishga muvaffaq bo`lishadi (kimlar uchun?).

O`z-o`zini band qilishning afzalliklari va undan kelib chiqadigan cheklovlar:

1. O`z-o`zini band qilishning afzalliklari

O`z-o`zini band qilish tamoyillari asosida karyerasini qurishni mo`ljallaganlar, odatda quyidagi beshta sababdan kelib chiqishadi: shaxsiy qoniqish, mustaqillikka intilish, foyda olish, bandlik kafolati va shaxsiy mavqye.

a. Shaxsiy qoniqish. Ayrim odamlar uchun o`ziga ishlash bilan bog`liq asosiy katta taqdirlanish - bu shaxsiy qoniqishdir. Shaxsiy qoniqish o`z hayoti bilan o`zi xohlagan narsani ijod qilish imkoniyati borligida ifodalanadi. O`z-o`zini band qilish sizga har bir ish kunini o`zingizga rohat bag`ishlaydigan ishni bajarishga sarflashingizga imkon beradi. Masalan, rasm olishni yaxshi ko`rsangiz, siz o`zingizni xususiy studiyangizni tashkil etishingiz mumkin. Har safar mijoz o`z fotoportretidan qoniqqanini bildirganda, siz ham shaxsiy qoniqish olasiz.

Siz o`zingiz yashaydigan jamoaga yordam berganingizdan ham qoniqish olishingiz mumkin. O`z-o`zini band qiladigan odamlar mahalla aholisiga tovarlar yetkazib beradi, xizmatlar ko`rsatadi hamda ularga ish o`rinlarini taqdim etadi. Ular, shuningdek, boshqa mahalliy korxonalarning tovarlari va xizmatlarini sotib olishadi, mahalliy banklardan qarzga pul olishadi, soliqlarni to`lashadi.

b. Mustaqillik. O`z-o`zini band qilishning yana bir afzalligi mustaqillikdir. Mustaqillik - bu boshqalar tomnidan nazoratning yo`qligidir. Siz o`z bilimlaringiz, ko`nikmalaringiz va qobiliyatingizni o`zingiz xohlagan tarzda qo`llashingiz mumkin. Boshqa ishlaydiganlarga nisbatan, o`z-o`zini band qilgan odamlar ko`proq erkinlikka ega. Ular o`zlari zarur vakolatlarga ega, va oldindan boshqa birovlarning roziligini olmasdan qaror qabul qilishlari mumkin.

c. Foyda. Odamlar yangi korxona tashkil etayotganda, olishni mo`ljallaydigan asosiy taqdirlanishlardan biri bu foydadir. Foyda - bu barcha xarajatlarni to`lagandan keyin qoladigan daromad. Foyda korxonaning egasiga qoladi. O`z-o`zingizni band qilib, siz o`z daromadingizni boshqara olardingiz. Juda ko`p hollarda korxonaga ko`proq vaqt va ko`proq harakat bag`ishlash kattaroq daromadga aylanadi. Siz boshqa birovlarga ishlaganingizda bunday holat kamdan-kam uchraydi.

d. Bandlik kafolati. Ko`pgina korxonalar bandlik kafolatiga ega bo`lishni istagan odamlar tomonidan tashkil etiladi, chunki yollangan mehnatda bunga erishib bo`lmaydi. Bandlikning kafolati, ish borligi va daromad to`lanishi nuqtai nazaridan, boshqalarga bog`liq bo`lmasligingizga imkoniyat beradi. O`z-o`zini band qilgan odamlar ishdan bo`shatilishi, korxonadan haydalishi yoki ma'lum yoshga yetganda majburiy tarzda ishdan ketishi mumkin emas.

e. Mavqye. Mavqye - bu alohida shaxsning ijtimoiy darajasini yoki uning jamiyatdagi o`rnini ifodalash uchun qo`llanadigan termin. O`z-o`zini band qilgan odamlar iste'molchilar bilan o`rnatgan aloqalari va ularning faoliyati ommaviy axborot vositalarida yoritilishi tufayli diqqatni jalb etib e'tirofga sazovor bo`lishadi. Buning natijasi sifatida, ular ko`pgina boshqa ishlayotganlardan yuqoriroq mavqyega ega bo`lib bundan rohatlanishlari mumkin. Ijtimoiy mavqye bilan egalik g`ururi o`zviy bog`liq; ko`pgina odamlar binolarda, avtomobillarda, idora buyumlari va reklamada o`z ismlarini ko`rib g`ururlanishadi.

f. Moslashuvchanlik: O`z imkoniyatlariga bog`liq holda o`zini o`zi band qilgan kishilar istalgan xildagi va kattalikdagi korxonani ochishi mumkin. O`zini o`zi band qilish xodim va izdosh emas, balki insonga ish beruvchi va yetakchi bo`lish imkoniyatini ham beradi.

2. O`z-o`ziga ishlash bilan bog`liq cheklovlar

Siz nafaqat o`z-o`zini band qilishdan kelib chiqadigan afzalliklarni bilishingiz kerak, balki u bilan bog`liq yoqimsiz narsalardan ham xabardor bo`lishingiz kerak: investitsiya qilingan sarmoyani yo`qotish ehtimoli, ishonchsiz yoki past daromad, ko`p vaqt sarflanishi va zerikarli yoqimsiz ishlarni bajarish zarurati.

a. Investitsiya qilingan sarmoyani yo`qotish ehtimoli: O`z-o`zini band qilish bilan siz investitsiya qilgan sarmoyani yo`qotish xavfi bog`liqdir. `Investitsiya qilingan sarmoya` termini tadbirkor o`z xususiy korxonasini tashkil etganda sarflagan xarajatlarni bildiradi. Odatda biznesda tavakkalchilik qancha yuqori bo`lsa, u keltiradigan daromad imkoniyati shuncha ko`proqdir. Agarda korxona yaxshi rivojlanayotgan bo`lsa, foyda katta bo`lishi mumkin. Agarda korxona omadsizlikka uchrasa, unga investitsiya qilingan sarmoya yo`qotilishi mumkin; tadbirkor o`z hayotining bir qismini, shaxsiy, yoki oilaviy jamg`armasini bekorga yo`qotish uchun barcha imkonga ega. Xususiy korxonani tashkil etish uchun qarzga pul bergan bank, ta'minotchilar va shaxslarga to`lovlarni qaytarishga yillar ketishi mumkin.

b. Ishonchsiz yoki past daromad: Xususiy korxonaga egalik qilishning yana bir kamchiligi bu ishonchsiz yoki past daromad olish imkoniyatidir. Yollangan xodimlarning ish haqidan farqli o`laroq, foyda miqdori oydan-oyga o`zgarishi mumkin. Bu hattoki, oyoqqa to`rgan korxona uchun ham o`rinlidir. Ammo daromad kelib to`rganda ham, u shaxsiy va oilaviy ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli bo`lmasligi mumkin. Bunday holat ko`pincha birinchi olti - o`n ikki oydagi faoliyat davrida ko`zatiladi.

c. Ko`p vaqt sarflanishi: Tadbirkorlar o`z ish vaqtlarini haftada qirq soat bilan cheklamaydi; ular kelish/ketish vaqtini ko`rsatadigan avtomatda kartochkasini belgilamaydi. Ko`pgina o`z-o`zini band qilgan tadbirkorlar kuniga o`n to`rt soat va undan ko`proq, haftasiga olti yoki yetti kun ishlashadi. Ko`p hollarda korxona egasi ertalab birinchi bo`lib ishga keladi va kechqurun oxirgi bo`lib ishdan ketadi. Korxonaning ish vaqti egasining ixtiyori bilan emas, iste'molchilar uchun qulaylik nuqtai nazaridan belgilanadi. Masalan ko`p do`konlar 8:00 dan 21:00 gacha ishlaydi. Ayrim tadbirkorlar o`z bizneslarini ketma-ket bir yoki ikki kundan ortiq qarovsiz qoldirishlari mumkin emas deb hisoblashadi.

d. Zerikarli ish: biznes bilan shug`ullanish siz mutlaqo bajarishni istamaydigan, lekin bajarishingiz majbur bo`lgan ishlar zarurati bilan bog`liq bo`lishi mumkin.

e. Tavakkalchiliklar: Agar siz mulohazali tavakkalchiliklarni o`z zimmangizga olishga tayyor bo`lsangiz sizda muvaffaqiyat uchun barcha imkoniyatlar bor. Mulohazali tavakkalchiliklar sizga tanazzul yoki muvaffaqiyat imkoniyatlarini oldindan aniqlashga imkon beradi. Tavakkalchilik juda past bo`lgan biznes kam daromad keltiradi va o`z g`oyalaringizni va ularni amalga oshirishni cheklab qo`yadi.

f. Vaqt: O`z biznesingni boshlash - jiddiy ish. Dastlabki bir necha yil mobaynida ish ehtimol vaqtingizni ko`p qismini olar. Keyinchalik korxona egasi tomonidan biznesdagi sidqidillik va shaxsiy manfaatdorlik juda o`zgarishi mumkin. Kichik biznesning ko`plab barqaror korxonalarida kundalik majburiyatlarni boshqaruvchi yelkasiga yuklash mumkin. Kelajakda biznesga qanchalik shaxsan jalb bo`lishni xohlashingizni va kelajakda (deylik, 6 yildan keyin) qanchalik astoydil ishlashingizni aniqlashingiz kerak. Ehtimol, siz o`z biznesingiz ichida to`la yoki qisman bo`lishni istarsiz yoki butunlay chetga chiqishni xohlarsiz.

g. Odamlar bilan muloqot. Sizga odamlar bilan ishlash yoqadimi yoki hamisha yakka o`zingiz ishlashni istaysizmi? Yoki siz qayerdadir ularning o`rtasida to`xtaysizmi? Kichik biznesda shaxslararo muloqotning (aloqaning) uch turi mavjud - iste'molchilar bilan, xodimlar bilan va yetkazib beruvchilar bilan muloqot mavjud. Ko`p kichik korxonalarning egalari xodimlar va yetkazib beruvchilarning muloqotiga e'tiroz bildirmaydilar, chunki mulkdor ularga nisbatan foydaliroq mavqyeda turadi. Biroq mulkdor-iste'molchi munosabatlari sizning biznesingiz turiga qattiq bog`liqdir. Masalan, ko`chmas mulkni sotishda hujumkorlik, hatto agressivlik muhimdir. Agar sizga yakka tartibda sotish yoqmasa, bu narsa talab qilinadigan biznesni tanlamang. Biznesning boshqa ko`plab turlarida sotishga yondashuv ko`proq shaxsdan tashqaridadir. Chakana savdoda muvaffaqiyat ko`pincha iste'molchi bilan shaxsiy aloqadan ko`ra, yaxshi tovarlarga, maqbul narxlarga va omadli reklamaga bog`liq bo`ladi. Pochta, internet yoki elektron pochta orqali buyurtma berish shaxs ishtirokisiz savdoning oxirgi misolidir, bunda siz hech qachon iste'molchini ko`rmaysiz (iste'molchi buyurtma beradi, mulkdor tovar jo`natadi).

O`z-o`zini band qilishning tabiati

1. Daromad. Biznesingiz barqaror rejimga kirishgandan keyin siz oyiga qancha ko`p daromad olmoqchisiz? Siz bir oyda 130 ming so`m, 375 ming so`m, 550 ming so`m, yoki ko`proq ishlamoqchimisiz? Bu masala bo`yicha oldindan qaror qabul qilish muhim, chunki biznesning har xil turlari har xil daromad ta'minlash imkoniyatiga ega. Daromad nuqtai nazaridan, tez xizmat ko`rsatish restorani bir imkoniyatga ega, kichik ishlab chiqarish biznesi esa - mutlaqo boshqa daromad bera oladi. O`zingiz uchun daromad ko`rsatkichini juda baland darajada, aytaylik, oyiga olti yuz ming sum, deb belgilash juda ham havas qilgudek bo`lsa kerak. Ko`p bizneslar uzoq muddatli kelajakda juda muvaffaqiyatli bo`lish imkoniyatiga ega, boshqalari esa hech qachon juda katta foyda beradigan bo`la olmaydi. Shaxsiy daromad olish borasida maqsadni belgilashning yo`llaridan biri quyidagi savolga javob topishdan iboratdir: `Hozirgi paytdan olti yil o`tgandan so`ng men qanday oylik (yillik) daromad olishni xohlayman?`

2. Mavqye. Odamlar o`z mavqyelarini u, yoki bu tarzda, oshirishga intilishadi. Ammo bizneslarga ham ma'lum mavqye mansub. Obro`li faoliyat sohalari va unchalik obro`ga ega bo`lmagan sohalar mavjud. Masalan, axlat yig`ish obro`li ish emas. Ayrim odamlar o`z bizneslarining mavqyei baland bo`lishiga juda manfaatdor, boshqalari esa bunga umuman e'tibor berishmaydi. Biznesning u yoki bu to`rini tanlashingizda, bu mulohaza juda muhim bo`lishi mumkin. Siz uchun mavqyei umuman qoniqarli bo`ladigan biznesni tanlash kerak.

3. Odamlar orasidagi aloqalar. Siz odamlar bilan qanchalik yaxshi ishlay olishingiz to`g`risida qanday fikrdasiz? Muloqotdan xursand bo`lasizmi, yoki aksincha, doim yakka ishlay bilarmidingiz, yoki qandaydir o`rtaroqdamisiz. Biznesda amalda uch turdagi asosiy shaxslar orasidagi aloqalar mavjud: iste'molchilar bilan aloqalar, xodimlar bilan aloqalar va ta'minotchilar bilan aloqalar. Kichik korxonalar egalarining ko`pchiligi xodimlar va ta'minotchilar bilan aloqalarga e'tibor berishmaydi, chunki ular bu munosabatlarda psixologik eng qulay tomonni egallaydilar. Biznes egalari va iste'molchilar orasidagi munosabatlar esa, biznesingizning turiga qarab, keng doirada o`zgaradi. Masalan, ko`chmas mulkni sotish, ma'lum darajada shaxsiy jur'atni talab etadi. Agar shaxsiy sotuvlar varianti sizga rohat keltirmasa, usiz bo`lmaydigan biznes to`rini tanlamang. Ko`p korxonalar shaxs ahamiyati kamroq sotuvlar variantini qo`llashadi. Chakana savdoda ko`pgina korxonalar uchun, masalan, sotuvlardagi muvaffaqiyat, iste'molchilar bilan yaxshi shaxsiy aloqalar o`rnatilishidan ko`ra, yaxshi tovarlar borligi, loyiq narx va reklama borligiga ko`proq darajada bog`liq. Shaxs ahamiyati yo`q sotuvlarning eng yorqin misoli - bu pochta orqali savdo, bu yerda siz umuman xaridoringizni ko`rmaysiz (xaridor buyurtma yuboradi, korxona egasi esa unga tovarni yuboradi).

4. Biznesga vaqtni bag`ishlash. Kichik korxonani barpo etish katta hajmdagi og`ir ishni bajarilishini talab etadi. Haqiqatdan ham, dastlabki bir necha yil bu sizdan butun o`yg`oq vaqtingizni sarflashni talab etadi. Ammo uzoq kelajakda, kichik korxonani egasi tomonidan boshqaruv jarayonlarga kuch bag`ishlash va shaxsan jalb etilish darajasi keng doirada o`zgarishi mumkin. Ko`pgina barqaror bo`lgan kichik korxonalarda har kunlik boshqaruv faoliyati taklif etilgan menejer zimmasiga yuklatilishi mumkin. Shaxsan jalb etilishni qaysi darajasini siz ma'qul ko`rishingizni va o`z korxonangizga kelgusida (hozirgi paytdan olti yil o`tgandan keyin) qanday kuchlarni bag`ishlashni xohlashingizni, hal qiling. Siz bundan keyin ham korxonangiz ishlariga to`liq qatnashadigan bo`lib qolishingiz, umuman tushunarli bo`ladi, ammo balkim, siz qisman qatnashishni ma'qul ko`rasiz, yoki korxonani shaxsan boshqarishdan mutlaqo voz kechasiz.

5. Ish vaqti. Ko`pgina kichik korxonalar do`shanbadan jumagacha ertalab soat 900 dan kunduzi 1700 gacha ish grafigini o`zlari uchun qabul qila olmaydilar. Agarda oddiy ish haftasi sizga ko`proq mos keladi deb hisoblasangiz, biznes to`rini tanlashda ehtiyotkor bo`lishingiz kerak. Agar siz ishlab chiqarish, ulgurji savdo yoki oddiy ish rejimlik biznesning qandaydir boshqa turi bilan shug`ullanmoqchi bo`lsangiz ham, doimo oddiy ish kuni chegarasidan tashqarida bajarilishi kerak bo`lgan ko`pgina ishlar qoladi.

Tadbirkor nimalarni bilishi va qilishi kerak? U eng avvalo, tadbirkorlik faoliyatini qanday amalga oshirishni, qanday sharoitda amaliy harakat qilishni, tadbirkor oldida uchraydigan to`siqlarni hal qilish yo`llarini va qanday yutuqlarga erishishni bilishi kerak. Tadbirkor - ishlab chiqarishni tashkil etishni hamda mahsulotni sotishni, bozor munosabatlari sharoitida yuzaga keladigan aniq sharoitlarni baholashni va to`g`ri yo`l tanlashni bilishi kerak. Hyech kim, hech qachon tadbirkorga nima qilishni o`rgatmay va og`ir paytdlarda yordamga kelmaydi. Har bir tadbirkor faqat o`z kuchiga, bilimiga va zakovatiga ishonishi va suyanishi lozim.

Tadbirkorlikdagi muhim omil bu tadbirkorning shaxsiy xususiyatlaridir. Tadbirkor bo`lishi uchun tashki holatdan tashqari faqat shaxsan o`ziga bog`liqlik tomonlari borki, sarmoya va huquqiy muhit to`la mavjud bo`lganda ham busiz u haqiqiy tadbirkor bo`la olmaydi. Bu uning ishbilarmonlik, tijorat qobiliyatidir.

Ishbilarmonlik juda keng tushunchaga ega. Bu avvalo, nazariy va amaliy bilimlar yigindisi bo`lib, bunda birinchi navbatda, iqtisodiyot asosini, aynan bozor iqtisodiyotini bilish zarur. Ma'lumki, iqtisodiyotni tushunmay, bozorning farkiga bormay turib tadbirkor bo`lish mumkin emas.Tadbirkorlar bozor iqtisodiyotining ijodkorlaridir. Chunki ular oddiy ijrochi emas, balki bozor iqtisodiyoti, uning munosabatlari, mexanizmlariga ijobiy yondashuvchilar, rivojlantiruvchilardir, bozor to`g`risidagi tushunchani kengaytiruvchi, uning turliligini ta'minlovchi real holatini boyituvchi shaxslardir.

Bozorni o`z vaqtida sezib borish, uning holatini oldindan kura bilish, bozorning ertangi talab darajasida ish kurish xar tomonlama bilimdon, sezgir, o`tkir bo`lishni talab etadi. Bu aholi turmush darajasi, daromadlar harakati, turli tabaqadagi aholi talabining o`zgarib borishini oldindan bilish va barcha ishlab chiqarish, tijorat faoliyatini shu holatga moslashgan holda o`zgarib borish uchun intilish demakdir.

Buning uchun tadbirkor xar tomonlama bilimdon bo`lmog`i zarur. Shundagina u mazmunan ishbilarmon bo`lishi mumkin. U zamonaviy texnika, texnologiya, tashkilotchilik, bilimdonlik darajasida bo`lmasa, orqada koladi, rakobatga bardosh bera olmaydi va bozor ishtirokchisi sifatida yuqori darajaga erisha olmaydi. Tadbirkor ish yuritish sohasida barcha omil, chora-tadbir, voqyealikka bir xil munosabatda bo`lib, hammasini o`z diqqat markazida tuta bilish qobiliyatiga ega bo`lishi kerak.

Tadbirkor shakllanishiga bir qator omillar ta'sir etadi - ma'lumoti, xarakteri, oilaviy ta'sir, oldingi ish va hayotiy tajribasi, o`z ishiga munosabati, rejalari va h.k.

Bozor iqtisodiyotini shakillantirish jarayonida yuqori malakali tadbirkorlarga ega bo`lish uchun ma'lum ishlarni amalga oshirish kerak. Bu avvalo mutaxasislar tayyorlash, o`qitish va o`qish jarayonlarni shunga moslashtirish demakdir.

Mamlakatimizda bu sohada juda katta ishlar olib borilmoqda va mutaxassislar tayyorlashda muhim o`zgarishlar yuz bermoqda. Tadbirkor-biznesmenlar tayyorlash kengaytirilmoqda, yetakchi mamlakatlarda o`qishga minglab yoshlar yuborilmoqda. O`qish, o`qitish, mutaxassislar tayyorlash tizimi bozor talabi asosida qayta ko`rilmoqda.

Tadbirkorga xos xususiyatlardan biri uning madaniyatidir. Tadbirkorlik madaniyatini asosiy belgilari sifatida quyidagilarni ko`rsatishimiz mumkin:

1. Tadbirkorlik madaniyati - bu madaniyat omillarini hamma yo`nalishlari bo`yicha zamonaviy tashkil qilish (moddiy va ma'naviy);

2. Bu madaniyatning ayrim elementlari rivojlanishi bo`yicha g`oya, maqsad, vazifalarning bir-biriga mos kelishi;

3. Tadbirkorning amaldagi qonunchilik doirasida faoliyat yuritishi;

4. Tadbirokrning ijtimoiy-iqtisodiy, texnikaviy, zamonaviy ilm-fan yutuqlariga tayanishi;

5. Tadbirkor o`z faoliyatida xodimlarini va hamkorlarini eng qadrli kishilari sifatida qabul qilishi kerak;

6. Tadbirkor har doim kelajakka ishonch va umid bilan qolganlarni o`ziga ham ishontira olishi lozim.

Maqsadga erishish uchun tadbirkorga korporativ madaniyatning ahamiyati beqiyosdir. Tadbirkorlik faoliyatida o`z biznesini boshqarish - bu korporativ madaniyatni rivojlantirishdir. Tadbirkorning korporativ madaniyatni boshqarish pog`onalari quyidagichadir:

1. Madaniyatning rivojlanish an'analari va holatini tahlil qilish;

2. O`rganilayotgan davrda mavjud muammolarni aniqlash;

3. Paydo bo`lgan muammolarning obyektiv va subyektiv omillarini aniqlash;

4. Mavjud muammoning yechimini topadigan imkoniyatlar va yo`llarini ko`rsatish;

5. Chuqur o`rganilgan va tahlil etilgan mulohazalardan foydalanish.

Tadbirkorlik faoliyatini aksiyadorlik mulki shaklida ham, jamoa mulki shaklida ham, xususiy (yakka) mulk shaklida ham amalga oshirish mumkin. Birok aksiyadorlik mulki shakli va jamoa mulki shakli doirasida uni tashabbus ko`rsatish, qarorlar qabul qilish va o`z faoliyati uchun javobgarlik masalalarida xodimlar va menejerlarga xususiy mulk egasi imkoniyatlari qanchalik darajada berilishiga bog`liq ravishda amalga oshirish mumkin.

Savdo, maishiy xizmat, mahalliy sanoat, ijtimoiy sohalar korxonalarini davlatnikidan xususiyga aylantirish jarayoni ancha qiyin o`tdi. Bu yerda avval xususiylashtirish yiriklashtirilgan ishlab chiqarish bo`limlari bo`yicha bajarildi, ularning zaminida ochiq turdagi hissadorlik jamiyatlari tuzildi.

Mamlakatimizda kichik biznes va xususiy korxonalar tashkil qilishni rivojlantirishga alohida ahamiyat berilmoqda. Ijtimoiy yunaltirilgan bozor iqtisodiyotiga o`tish davriga O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov ta'kidlab o`tganidek, `...qishloq joylarida ixcham ishlab chiqarish korxonalari tashkil etish, kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni rag`batlantirish hisobiga aholining ish bilan bandligini ta'minlash siyosatini faol amalga oshirmoqchimiz`

Mamlakatimizda bu siyosatni amalga oshirish asosan tadbirkorlikni rivojlantirishni taqozo etadi.

2003 yil 30 avgustdagi O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 9 apreldagi `Xususiy tadbirkorlik, kichik va o`rta biznesni rivojlantirishni yanada rag`batlantirish chora-tadbirlari to`g`risida` gi farmoniga qo`shimcha va o`zgartirishlar kiritish to`g`risidagi PF-3305 son Farmoniga muvofiq xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirish asosida mulkdorlar sinfini shakllantirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyati sohasiga kredit resurslarini keng jalb qilish hamda xorijiy sarmoyalarni bevosita olib kirish uchun maqbul sharoit yaratish maqsadida, 2004 yil 1 yanvardan quyidagi kategoriyalar asosida kichik biznes sub'yektlari maqomi belgilandi:

1. Yakka tartibdagi tadbirkor.

2. Mikrofirma:

• ishlab chiqarish sohasida 20 kishidan ko`p bo`lmagan;

• xizmat ko`rsatish sohasida 10 kishidan ko`p bo`lmagan;

• savdo sohasida 5 kishidan ko`p bo`lmagan yuridik shaxsdir.

Kichik korxona:

• yengil va oziq-ovqat sanoati, metalni qayta ishlash, yog`ochni qayta ishlash, mebel va qurilish materiallari sanoatida 100 kishidan ko`p bo`lmagan;

• yoqilg`i-energetika va ximiya sanoati, qishloq xo`jalik mahsulotlarini qayta ishlash va qurilish sanoatida 50 kishidan ko`p bo`lmagan;

• fan, ta'lim, maorif, aloqa, savdo va umumiy ovqatlanish sohalarida 25 kishidan ko`p bo`lmagan yuridik shaxsdir.

Hozirda tadbirkorlikni rivojlantirish, kichik va xususiy tadbirkorlik sohasiga xorijiy sarmoyalarni olib kirish uchun mikrofirmalar, kichik korxonalar tashkil etilib, maqbul sharoitlar yaratilmoqda.

Tadbirkor bo`lishni hohlagan insonlar ega bo`lishi lozim bo`lgan (yoki rivojlantirish imkoniyatiga ega bo`lgan) ma'lum xususiyatlar mavjud. Agar tadbirkorlarni boshqa insonlar guruhi bilan turli xususiyat va ko`nikmalarni baholash orqali solishtiradigan bo`lsak, tadbirkorlar bir qator o`ziga xos xususiyatlarining mavjudligi bilan ajralib turadilar, xususan:

1. YUqori mehnat qobiliyati: biznesni boshqarish yuqori harakatchanlikni va intiluvchanlikni talab qiladi. Bu - zarur bo`lganda uzoq muddat davomida ishlay olish, tang vaziyatlarda ham juda qattiq ishlash va yaxshi uxlay olish imkoniyati bo`lmaganda ham mehnat qobiliyatini saqlay olish bilan bog`liq.

2. O`z kuchiga ishonish: biznesda rivojlanish uchun insonlar o`z kuchlariga va o`zlari oldiga qo`ygan maqsadlarga erisha olish qobiliyatlari borligigiga ishonishlari lozim. Bu odatda quyidagi ibora bilan ifodalanadi: `Agar siz biror nimaga juda intilsangiz va shu narsa ustida ishlashga tayyor bo`lsangiz, siz o`zingiz istagan narsaga albatta erishasiz`.

3. O`z kelajagini qurish: o`ziga ishonchli ish va daromad yaratish ko`pgina yaxshi rivojlanayotgan biznesmenlarning maqsadi bo`lib hisoblanadi; bu maqsadga erishishga bo`lgan ishonch ularning shaxsiy qobiliyatlariga asoslanadi. Bu - biznesdan olinayotgan daromadning miqdori muvofiq mezonga yetishi uchun bir necha yil o`tishi mumkinligini anglatadi.

4. Foyda olishga yo`nalganlik: pul ishlab topishga bo`lgan qiziqish insonning o`z korxonasini boshqara olishga qodirligini belgilovchi aniq ko`rsatkich hisoblanadi. Bu biznesning birinchi darajali ekanligini anglatadi. Pullar korxona doirasida ishlashi lozim, tadbirkorning bundagi vazifasi esa korxonada mavjud pullar yangi pullarni ishlab chiqarishi uchun ular qay tarzda qo`llanishi lozimligi yechimini topishdir.

5. Maqsadlarga erishishga intilish: biznesda muvaffaqiyatga erishish aniq maqsadlarni qo`ya bilish qobiliyatiga, shuningdek, ushbu maqsadlarga erishishda qat'iylik bilan ishlashga bog`liq. Ushbu maqsadlarni qo`ya bilish qobiliyati (inson nimaga o`rinish qilish lozimligi borasida) va ushbu maqsadlarga erishish yo`nalishida ishlash tadbirkor uchun poydevor hisoblanadi.

6. Tirishqoqlik: ko`pgina insonlarga har qanday biznes vaqti-vaqti bilan qiyinchiliklar va ko`ngil qolishlarni olib keladi. Ishni qat'iy davom ettirish va muammoni uning yechimi topilgunga qadar uni yengish qat'iyat - muvaffaqiyatga erishishning asosiy omillari hisoblanadi.

7. Omadsizliklarni bartaraf qila olish: har bir biznes albatta o`zida ko`ngil qolishi va omadsizliklarning suv osti toshlariga, lekin shu bilan birga, muvaffaqiyat cho`qqilariga ega. Omadsizliklarni bartaraf qila bilish uning manbaini aniqlashni, tegishli xulosalar chiqarishni va unda yangi imkoniyatlar ko`rtaklarini topishga harakat qilishni nazarda tutadi. Agar bunday xususiyat insonda yo`q bo`lsa, dastlabki omadsizliklarning o`ziyoq insonning o`zini-o`zi band qilish harakatlariga chek qo`yadi.

8. Qaytma aloqadan foydalanishni bilish: ishlar qanday ketayotganligi, rejalar qanday amalga oshayotganligi haqida bilish, qaytma aloqa belgilarini tahlil qila bilish, shuningdek, boshqalar bilan maslahatlashish yana bir asosiy sifat bo`lib hisoblanadi.

9. Tashabbuskorlik: tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, muvaffaqiyatli biznesmenlar tashabbuskorlikni namoyon qilish, uni o`z qo`liga olish imkoniyatini qidiradilar, ular o`zlarini shunday holatga qo`yishadiki, ularning o`zlari muvaffaqiyat uchun ham, mag`lubiyat uchun ham mas'ul bo`ladilar.

10. Eshitish istagi: muvaffaqiyatli rivojlanuvchi biznesmenlar guruhiga boshqalarga quloq solmaydigan va tashqi resurslardan foydalanmaydigan, o`z ichiga kirib ketgan individuumlar guruhi kirmaydi. O`z kuchiga ortiqcha ishonish zarur bo`lganda bank xizmatlari, buxgalterlar va biznes maslahatchilar kabi malakali mutaxassislardan yordam so`rash qobiliyatini inkor etmaydi.

11. Shaxsiy mezonlarni o`rnatish: faoliyat yuritish mezonlarini o`rnatish va ularga erishish bo`yicha keyingi ish olib borish - gullab-yashnovchi korxonaning yana bir ko`rsatkichi hisoblanadi. Bu mezonlar daromad, sifat, sotuv hajmi yoki aylanma mablag` darajasini aniqlab berishi mumkin. Ko`pgina korxonalar ularning ishlari yildan yilga yaxshiroq borishiga intiladilar, ular joriy yil uchun o`rnatilgan mezonlarga nisbatan yuqoriroq mezonlarni o`rnatadilar va ularga erishadilar.

12. Noaniqlik sharoitida ishlay bilish: tadbirkorlik yollanma mehnatga nisbatan ko`proq noaniqlik bilan bog`liq. Bu noaniqlik sotuv hajmi va aylanma mabalqga tegishli bo`lishi, shu bilan birga materiallarni ta'minlash, narx, bankning qo`llab-quvvatlashi kabi boshqa sohalarni ham qamrashi mumkin. Bunday noaniqlik sharoitida ruhiy charchashsiz ishlash qobiliyati juda muhim omil sanaladi.

13. Ishga butunlay berilib ishlash: korxonani yaratish va uni boshqarish butunlay berilib ketish, jumladan, vaqt va pulning berilishi, shuningdek, hayot tarzi o`zgarishini talab qiladi. Biznes tadbirkor hayotida birinchi ustuvorlik bo`lishi lozim.

14. Xarakterning kuchli tomonlariga tayanish: muvaffaqiyatga erishuvchi biznesmenlar ularda mavjud bo`lgan kuchli tomonlarga tayangan holda ish olib boradilar, bu tomonlar qo`l ishini sifatli bajara olish ko`nikmalari, insonlar orasidagi yaxshi munosabatlarni o`rnata olish ko`nikmalari, sotishni bilish, yaxshi tashkil qilish qobiliyati, hujjatlar va boshqa yozma materiallarni chiroyli rasmiylashtira olish, aniq bir mahsulot yoki xizmatni bilish, savdo tizimidagi insonlarni bilish, shuningdek aloqalarni o`rnata olish va ularni iqo`llay bilish qobiliyati bo`lishi mumkin.

15. Ishonchlilik va to`g`rilik: haqiqatgo`ylik, ish munosabatlarida to`g`rilik va va'da qilingan ishni bajarishdagi ishonchlilik korxonani muvaffaqiyatli boshqarishning asosiy omillari bo`lib hisoblanadi.

16. Tavakkalni o`z zimmasiga ola bilish: har bir korxonaning faoliyati tavakkal bilan bog`liq. O`lchangan yoki hisoblab chiqilgan tavakkalni o`z zimmasiga ola bilish qobiliyati ko`rsatkich bo`lib hisoblanadi. Tavakkalga bunday yondashuv ushbu tavakkal butunlay yo`q bo`lishi uchun taxminiy narxlar va foydani aniqlash, muvaffaqiyatga erishish ehtimoli va o`z qobiliyatlariga ishonishni ko`zda tutadi.

Tadbirkorlar o`z korxonalarining maqsadlarini qo`yish va ishlash rejalarini yig`ish uchun javobgardirlar. Xodimlar bu rejalarni amalga oshirish va maqsadlarga erishishda o`z mehnatlari bilan katta sarmoya kiritadilar. Shuning uchun muammoning etik me'yorlarini tarbiyalash va yuqori darajada ushlab turish tadbirkorning muhim vazifasi sanaladi.

Yetakchilik xususiyatlari tadbirkorning rivojlanish jarayonida tarbiyalanishi lozim, chunki dastavval bu xususiyatlar turli odamlarda turlichadir. Sizda yetakchi bo`lish qobiliyatining mavjudligiga o`zingiz javobgar ekanligingizni anglash hissi mukammallikka intilishingizga yordam beradi. Yetakchi bo`lishning yagona eng yaxshi yo`li yo`q. Tadbirkorlar - bu, o`zining shaxsiy yetakchilik stillarini ishlab chiqaruvchi odamlardir. Yetakchilikning odatda 3 stili ko`riladi:

1. `temir mushtum` yoki avtokratik yetakchi - bu guruh a'zolari nima xohlashini maslahat qilmay turib qaror qabul qiluvchi va topshiriqlarni beruvchilardir;

2. `keling ovoz beramiz` yoki demokratik yetakchi - bu guruh a'zolariga qaror qabul qilish uchun ovoz berish huquqini beruvchilardir;

3. `jonimga tegmang` yoki uncha talabchan bo`lmagan yetakchi - bu barcha qarorlarni qabul qilishni guruh a'zolariga tashlab qo`yuvchilardir.

Ko`pgina yetakchilarga bu usullarning aralashmasi xosdir, bu guruhning tarkibi va vaziyatga bog`liq.

Biznes olamida yetakchilar ikki turdagi asosiy mas'uliyatni o`z zimmalariga oladilar:

a) vazifalarning bajarilishi uchun mas'uliyat yoki `shunday qilish lozimki, ish bajarilgan bo`lishi shart`, shuningdek,

b) insonlar uchun javobgarlik yoki etik me'yorlarni saqlab turish.

Tadbirkorlar odatda o`z xodimlari faoliyatini muvaffaqiyatli rag`batlantirishni biladilar. Ayrim tadbirkorlar boshqalarni o`zlarining mehnatkashliklari bilan rag`batlantiradilar, ammo yetakchilikning bu stili doimo ham yaxshi hisoblanmaydi. Kuchli shaxslararo munosabatlarga yo`nalgan tadbirkorlar muvaffaqiyatli rag`batlantiruvchilar bo`lish ehtimoli ko`proq. Xodimlarni rag`batlantirishda bunday yetakchilar quyidagi yondashuvlarni qo`llashlari mumkin:

1. Xodimlarda o`zini-o`zi hurmat qilish hissini tarbiyalang. Xodimlarning bajargan ishlarini maqtash yo`li bilan o`z kuchlariga bo`lgan ishonchni tarbiyalang, bunda xodimlardan maksimal intilishlar kutilayotganligini ko`rsating.

2. Xodimlarni ma'lumotlar bilan ta'minlang. Nima bajarilishi lozimligi to`g`risidagi axborotni xodimlarga yetkazishga harakat qiling. Korxona ichida yuqori muloqot darajasi muvaffaqiyatga erishishda muhim o`rin egallaydi.

3. Vakolat va mas'uliyatni taqsimlab chiqing. Yaxshi yetakchi vakolat va mas'uliyatni kerakli darajada bera oladi.

4. Aloqani ushlab to`ring. Barcha xodimlar bilan shaxsiy aloqani ushlab turish uchun o`z yetakchilik rolingizdan foydalaning.

5. Muvaffaqiyatni mustahkamlash tamoyilini qo`llang. Maqsadga muvofiq deb ko`riladigan xulqni rag`batlantirish lozim, odatda xodimlar xulqning rag`batlantirish yo`lidan yana va yana yuradilar. Maqsadga muvofiq bo`lmagan xulqni rag`batlantirmang, chunki xodimlar rag`batlantirilmaydigan xulq yo`lidan voz kechadilar.

6. Faol eshituvchi bo`lishni o`rganing. Bu qaytma aloqaning o`rnatilishini ta'minlaydi (ya'ni, gapiruvchi odam uning suhbatdoshi diqqat bilan eshitayotganini sezishi lozim).

7. Aniq maqsadlar qo`ying. Bu maqsadlar aniq, tushunarli va o`lchamga ega bo`lishi lozim, ularni vaqti-vaqti bilan qayta ko`rib chiqish lozim.

8. To`g`rilovchi harakatlarni qo`llang. Xodimlarning faoliyatida ayrim salbiy ko`rsatkichlar bilan to`qnashganda, u bilan gaplashing. Hyech qachon xodimni hammaning oldida tanqid qilmang.

Ma'lum darajada yetakchilik bu tadbirkor `shunday qilish lozimki, ish bajarilgan bo`lishi shart` usuliga tayanadigan yondashuvda o`z aksini topadigan hayotiy holatdir. Yetakchi odatda o`zida katta tavakkal va katta imkoniyatlarni jamlovchi talabni qabul qilishga tayyor. Yetakchi bajarilishi lozim bo`lgan vazifani butunlay anglab yetadi va bu vazifani bajarishning yangi va novator yo`llarini aniqlashga qodir. YUqori etik me'yorlarni ushlab turish uchun quyidagi yetakchilarning yaxshi qoidasiga amal qilish lozim: `odamlarga ular senga qanday muomalada bo`lishlarini istasang, shunday muomalada bo`l`. Vaziyatni siz bilan birga ishlayotgan odamlar ko`zi bilan ko`rishga intilish xudbinlikka qarshi hayotiy yondashuvni rivojlantirishga yordam beradi.

Yaxshi yetakchi bu ikki mas'uliyat turlari orasidagi muvozanatga erishadi. Vaqti kelganda ayrim vaziyatlar, ya'ni yangi guruh tuzish kabi vaziyatlar ishning funksional (vazifaviy) tomoniga emas, balki insoniy (odamlar) tomoniga katta e'tibor berishni talab etadi. Boshqa hollarda, yangi jarayonlarni kiritish kabi hollarda vazifalarga ko`proq e'tibor berishni talab etadi. Yetakchilik mohiyatini tushunish insonlarga samaraliroq yetakchi bo`lishga yordam berishi mumkin.

Kichik tadbirkorning xususiyati yirik industrial ishlab chiqarish uchun inqiroz davrida uning ustivorligi hisoblanadi.

 

TADBIRKORLAR. ULAR KIMLAR?

 

Barcha yangi mustaqil davlatlarda islohotlardan oldingi davrda mulkchilikning davlat shakli ustunlik qilgan. Xo`jalikning davlat sektorida mehnatkashlar umumiy sonining 4/5 qismi, kooperativlarda 14-15%, xususiy sektorda 3% ga yaqini band bo`lgan. Saksoninchi yillarning ikkinchi yarmida xo`jalikning kooperativ sektorini yaratish ijarani rivojlantirishga harakat qilingan. Bu harakat bozor infratuzilmasini rivojlanmaganligi davlat mulkchiligining hukmronligi, xo`jalik yuritishning yangicha shakllarini davlat sektoriga qaramligi, xo`jalik qonunlarining noaniqligi va bir qator sabablar tufayli natijasiz bo`lgan.

Korxonalarni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish iqtisodiy islohotlarning yetakchi bo`g`inidir. Xususiylashtirish natijasida demokratik jamiyatning ijtimoiy zaminini tashkil qiluvchi xususiy mulkchilik qatlami shakllanib bordi.

Tadbirkor o`z salohiyatini baholay olishi va imkoniyatlarini chamalab ish yuritishi to`g`risida ba'zi misollar doirasida fikr yuritishimiz mumkin. O`quvchiga eng yaqin misollardan biri sifatida talabalar misolida qarasak. Talabalar har doim darsga kirishlaridan oldin avvalo ushbu darsga nisbatan o`z tayyorgarliklarini chamalab ko`rishadi. Talabaning dunyoqarashi, dars mavzusining talabaga qiziqarliligi va tanishligi hamda auditoriyadagi erkin vaziyat talabalarning imkoniyatlarini yanada oshiradi. Ular bu imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanishga harakati qilishadi. Chunki har doim ham tanish va qiziqarli mavzu, yaxshi ustoz va yaxshi tayyorgarlik ko`rish imkoniyati bo`lmaydi. Talabalarning dastlabki uddaburonligi va tadbirkorlik qobiliyatlari shunday holatlarda namoyon bo`ladi.

Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish niyatida bo`lgan kishilar avvalo o`z tadbirkorlik salohiyatlarini baholab ko`rishlari va imkoniyatlari darajasida ish boshlashlari maqsadga muvofiqdir. Tadbirkorlik salohiyatini baholashda quyidagi bir qator savollarga aniq javob bera olish anchagina imkoniyatlar doirasini belgilab beradi:

1. Ommaviy axborot vositalari va kitob o`qishga munosabatingiz qanday?

2. Tavakkalni u sizning asabingizni tekkani uchungina o`z zimmangizga olasizmi?

3. Odamlarni o`zingizda ishlash uchun jalb etishingiz muvafaqqiyatli bo`ladimi?

4. Biznesni tashkil qilish tajribasini tanishlaringizdan biror kim siz bilan muhokama qilganmi?

5. Biror marta ishingizdan hayratda qolganmisiz?

6. Doimo yangi g`oyalarni o`ylab yurishingizni sezganmisiz?

7. Maktabni yaxshi ko`rar edingizmi?

8. Detallarga kirishishni yoqtirasizmi?

9. O`n yoshga kirgunga qadar tasodifiy ishlarni bajarganmisiz?

10. Tez zerikib qolasizmi?

11. Uzoq muddat davomida bitta narsaga diqqatingizni jalb qilib tura olasizmi?

12. Yomon vaziyatdan foydali biror nima chiqarishga o`ringanmisiz?

13. Bankda omonat hisobingiz yoki boshqa shaxsiy jamg`armangiz bormi?

14. Tadbikorlar juda katta tavakkal qiladilar deb hisoblaysizmi?

15. Muvaffaqiyatli tadbirkorlar albatta oliy ma'lumotli bo`lishi lozim deb hisoblaysizmi?

Ushbu berilgan savolllar tadbirkorni umumiy salohiyatini baholashga yo`naltirilgan. Bu turdagi savollarni tadbirkorlikni qaysi to`rini boshlashdan oldin albatta o`z o`ziga berib ko`rish tavsiya etiladi.

Tadbirkorlik qarorini qabul qilish va mas'uliyatini o`ziga olish ko`nikmalari.

Tadbirkor bo`lishni hohlagan insonlar ega bo`lishi lozim bo`lgan (yoki rivojlantirish imkoniyatiga ega bo`lgan) ma'lum xususiyatlar mavjud. Agar tadbirkorlarni boshqa insonlar guruhi bilan turli xususiyat va ko`nikmalarni baholash orqali solishtiradigan bo`lsak, tadbirkorlar bir qator o`ziga xos xususiyatlarining mavjudligi bilan ajralib turadilar, xususan:

1. YUqori mehnat qobiliyati: biznesni boshqarish yuqori harakatchanlikni va intiluvchanlikni talab qiladi. Bu - zarur bo`lganda uzoq muddat davomida ishlay olish, tang vaziyatlarda ham juda qattiq ishlash va yaxshi uxlay olish imkoniyati bo`lmaganda ham mehnat qobiliyatini saqlay olish bilan bog`liq.

2. O`z kuchiga ishonish: biznesda rivojlanish uchun insonlar o`z kuchlariga va o`zlari oldiga qo`ygan maqsadlarga erisha olish qobiliyatlari borligigiga ishonishlari lozim. Bu odatda quyidagi ibora bilan ifodalanadi: `Agar siz biror nimaga juda intilsangiz va shu narsa ustida ishlashga tayyor bo`lsangiz, siz o`zingiz istagan narsaga albatta erishasiz`.

3. O`z kelajagini qurish: o`ziga ishonchli ish va daromad yaratish ko`pgina yaxshi rivojlanayotgan biznesmenlarning maqsadi bo`lib hisoblanadi; bu maqsadga erishishga bo`lgan ishonch ularning shaxsiy qobiliyatlariga asoslanadi. Bu - biznesdan olinayotgan daromadning miqdori muvofiq mezonga yetishi uchun bir necha yil o`tishi mumkinligini anglatadi.

4. Foyda olishga yo`nalganlik: pul ishlab topishga bo`lgan qiziqish insonning o`z korxonasini boshqara olishga qodirligini belgilovchi aniq ko`rsatkich hisoblanadi. Bu biznesning birinchi darajali ekanligini anglatadi. Pullar korxona doirasida ishlashi lozim, tadbirkorning bundagi vazifasi esa korxonada mavjud pullar yangi pullarni ishlab chiqarishi uchun ular qay tarzda qo`llanishi lozimligi yechimini topishdir.

5. Maqsadlarga erishishga intilish: biznesda muvaffaqiyatga erishish aniq maqsadlarni qo`ya bilish qobiliyatiga, shuningdek, ushbu maqsadlarga erishishda qat'iylik bilan ishlashga bog`liq. Ushbu maqsadlarni qo`ya bilish qobiliyati (inson nimaga o`rinish qilish lozimligi borasida) va ushbu maqsadlarga erishish yo`nalishida ishlash tadbirkor uchun poydevor hisoblanadi.

6. Tirishqoqlik: ko`pgina insonlarga har qanday biznes vaqti-vaqti bilan qiyinchiliklar va ko`ngil qolishlarni olib keladi. Ishni qat'iy davom ettirish va muammoni uning yechimi topilgunga qadar uni yengish qat'iyat - muvaffaqiyatga erishishning asosiy omillari hisoblanadi.

7. Omadsizliklarni bartaraf qila olish: har bir biznes albatta o`zida ko`ngil qolishi va omadsizliklarning suv osti toshlariga, lekin shu bilan birga, muvaffaqiyat cho`qqilariga ega. Omadsizliklarni bartaraf qila bilish uning manbaini aniqlashni, tegishli xulosalar chiqarishni va unda yangi imkoniyatlar ko`rtaklarini topishga harakat qilishni nazarda tutadi. Agar bunday xususiyat insonda yo`q bo`lsa, dastlabki omadsizliklarning o`ziyoq insonning o`zini-o`zi band qilish harakatlariga chek qo`yadi.

8. Qaytma aloqadan foydalanishni bilish: ishlar qanday ketayotganligi, rejalar qanday amalga oshayotganligi haqida bilish, qaytma aloqa belgilarini tahlil qila bilish, shuningdek, boshqalar bilan maslahatlashish yana bir asosiy sifat bo`lib hisoblanadi.

9. Tashabbuskorlik: tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, muvaffaqiyatli biznesmenlar tashabbuskorlikni namoyon qilish, uni o`z qo`liga olish imkoniyatini qidiradilar, ular o`zlarini shunday holatga qo`yishadiki, ularning o`zlari muvaffaqiyat uchun ham, mag`lubiyat uchun ham mas'ul bo`ladilar.

10. Eshitish istagi: muvaffaqiyatli rivojlanuvchi biznesmenlar guruhiga boshqalarga quloq solmaydigan va tashqi resurslardan foydalanmaydigan, o`z ichiga kirib ketgan individuumlar guruhi kirmaydi. O`z kuchiga ortiqcha ishonish zarur bo`lganda bank xizmatlari, buxgalterlar va biznes maslahatchilar kabi malakali mutaxassislardan yordam so`rash qobiliyatini inkor etmaydi.

11. Shaxsiy mezonlarni o`rnatish: faoliyat yuritish mezonlarini o`rnatish va ularga erishish bo`yicha keyingi ish olib borish - gullab-yashnovchi korxonaning yana bir ko`rsatkichi hisoblanadi. Bu mezonlar daromad, sifat, sotuv hajmi yoki aylanma mablag` darajasini aniqlab berishi mumkin. Ko`pgina korxonalar ularning ishlari yildan yilga yaxshiroq borishiga intiladilar, ular joriy yil uchun o`rnatilgan mezonlarga nisbatan yuqoriroq mezonlarni o`rnatadilar va ularga erishadilar.

12. Noaniqlik sharoitida ishlay bilish: tadbirkorlik yollanma mehnatga nisbatan ko`proq noaniqlik bilan bog`liq. Bu noaniqlik sotuv hajmi va aylanma mabalqga tegishli bo`lishi, shu bilan birga materiallarni ta'minlash, narx, bankning qo`llab-quvvatlashi kabi boshqa sohalarni ham qamrashi mumkin. Bunday noaniqlik sharoitida ruhiy charchashsiz ishlash qobiliyati juda muhim omil sanaladi.

13. Ishga butunlay berilib ishlash: korxonani yaratish va uni boshqarish butunlay berilib ketish, jumladan, vaqt va pulning berilishi, shuningdek, hayot tarzi o`zgarishini talab qiladi. Biznes tadbirkor hayotida birinchi ustuvorlik bo`lishi lozim.

14. Xarakterning kuchli tomonlariga tayanish: muvaffaqiyatga erishuvchi biznesmenlar ularda mavjud bo`lgan kuchli tomonlarga tayangan holda ish olib boradilar, bu tomonlar qo`l ishini sifatli bajara olish ko`nikmalari, insonlar orasidagi yaxshi munosabatlarni o`rnata olish ko`nikmalari, sotishni bilish, yaxshi tashkil qilish qobiliyati, hujjatlar va boshqa yozma materiallarni chiroyli rasmiylashtira olish, aniq bir mahsulot yoki xizmatni bilish, savdo tizimidagi insonlarni bilish, shuningdek aloqalarni o`rnata olish va ularni iqo`llay bilish qobiliyati bo`lishi mumkin.

15. Ishonchlilik va to`g`rilik: haqiqatgo`ylik, ish munosabatlarida to`g`rilik va va'da qilingan ishni bajarishdagi ishonchlilik korxonani muvaffaqiyatli boshqarishning asosiy omillari bo`lib hisoblanadi.

16. Tavakkalni o`z zimmasiga ola bilish: har bir korxonaning faoliyati tavakkal bilan bog`liq. O`lchangan yoki hisoblab chiqilgan tavakkalni o`z zimmasiga ola bilish qobiliyati ko`rsatkich bo`lib hisoblanadi. Tavakkalga bunday yondashuv ushbu tavakkal butunlay yo`q bo`lishi uchun taxminiy narxlar va foydani aniqlash, muvaffaqiyatga erishish ehtimoli va o`z qobiliyatlariga ishonishni ko`zda tutadi.

Tadbirkorlar o`z korxonalarining maqsadlarini qo`yish va ishlash rejalarini yig`ish uchun javobgardirlar. Xodimlar bu rejalarni amalga oshirish va maqsadlarga erishishda o`z mehnatlari bilan katta sarmoya kiritadilar. Shuning uchun muammoning etik me'yorlarini tarbiyalash va yuqori darajada ushlab turish tadbirkorning muhim vazifasi sanaladi.





Bosh sahifaga qaytish



Davlat dasturi loyihasini muhokama qilishda ishtirok eting.

26.01.2017


2017-2021 yillarda O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo`nalishi bo`yicha Harakatlar strategiyasi hamda 2017-2021 yillarda O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo`yicha Harakatlar strategiyasini Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yilida amalga oshirishga oid Davlat dasturi loyihalarini muhokama qilishda faol ishtirok eting.